Sıkarken Ses Çıkması Neyi Anlatır?
Çamaşır makinesi sıkarken ses çıkarıyor şikâyeti ile makine genel olarak gürültülü çalışıyor şikâyeti, sahada tamamen farklı iki teşhis hattıdır. Ayrımı yapan tek şey devirdir. Yıkama devrinde tambur dakikada 50-55 tur atar; bu hızda tamburun dış cidarına binen merkezkaç ivmesi yerçekiminin birkaç katını geçmez ve aşınmış parçaların çoğu sesini gizler. Sıkmada devir 800, 1000, 1200, üst segment modellerde 1400-1600'e çıkar. Yaklaşık 25 santim yarıçaplı bir tamburda 1000 devirde cidar ivmesi yerçekiminin yaklaşık 280 katına, 1200 devirde 400 katına ulaşır. Mil yatağındaki yüzde birkaç yüzde milimetrelik boşluk bu ivme altında duyulabilir bir titreşime dönüşür.
Bunun pratik anlamı şudur: sıkmada ortaya çıkan ses yeni doğmuş bir arıza değil, aylardır sessizce ilerleyen bir mekanik boşluğun kendini ilk kez duyurmasıdır. Rulman uğultusu önce yalnızca en yüksek devirde birkaç saniye duyulur, sonra her sıkmada duyulur, en sonunda yıkama devrine de yayılır. Hangi aşamada olduğunuzu sesin şiddeti değil, hangi devirde başladığı söyler.
Sesin Cinsini Kulakla Ayırmak
İlk ayrımı gövdeyi hiç açmadan yapabilirsiniz. Devir yükseldikçe tonu da yükselen, uçak kalkışına benzeyen sürekli uğultu dönen parçalara, yani yatak ve keçe grubuna işaret eder. Devirden bağımsız, tamburun her turunda bir kez tekrarlayan tıkırtı, dış kazan ile tambur arasındaki yabancı cisimdir; devir arttıkça tekrar sıklığı artar ama tonu değişmez. Devir yükselirken belirli bir noktada gelen küt küt vuruş ve gövdenin zemin üzerinde yürümesi salınım sönümlemesinin bittiğini gösterir. Islak lastik cızırtısına benzeyen sürtünme sesi kayış hattındandır ve genellikle makinenin hedef devri yakalayamamasıyla birlikte gelir.
Sesin Yükle İlişkisi
İkinci ayrım yük ilişkisidir. Boş tamburda da aynı şiddette çıkan ses mekaniktir ve yükleme tartışmasını kapatır. Yalnız dolu makinede, üstelik sıkmanın ilk hızlanma anında çıkan vuruş ise ağırlık dağılımıyla ilgilidir. Tek başına yıkanan bir bornoz, halı ya da yorgan ıslakken kendi ağırlığının üç katına yakın su tutar ve tamburun bir yanına yapışır; kart bunu dengesizlik olarak algılar, devri sınırlar. Bu yazının konusu tambur dönerken duyulan mekanik seslerdir; su alma, tahliye ya da program süresiyle ilgili şikâyetler ayrı arızalardır ve ayrı bir teşhis gerektirir.
Sıkma Sesine Yol Açan Nedenler ve Akustik İmzaları
1. Dış Kazana Düşmüş Metal Yabancı Cisim
Sıkarken ses geliyor çağrılarının en büyük dilimi budur. Tamburun tahliye deliklerinden dış kazana geçen bozuk para, sütyen balen teli, çivi, saç tokası veya pantolon perçini, sıkmada kazanın alt yayında ileri geri savrulur. Akustik imzası nettir: tur başına bir kez, düzenli aralıkla gelen metalik tıkırtı; devir arttıkça hızlanır, tonu değişmez. Elle tamburu çevirdiğinizde de alttan hafif bir kayma ve çıtırtı gelir. Balen teli en tehlikelisidir; tambur ile kazan arasına dik girip paslanmaz saç üzerinde çizik açar, ilerlerse tambur cidarını deler ve o delik her yıkamada çamaşır yırtmaya başlar.
2. Tambur Yatağı ve Keçe Aşınması
Kazanın arka göbeğinde iki bilyalı rulman ve bunları sabunlu sudan koruyan bir radyal keçe bulunur. Rulman ölçüleri modele göre değişir; yaygın makinelerde 6204 ile 6306 arasında standart bilyalı rulmanlar, keçede ise mil çapına göre 25-40 milimetre iç çaplı tipler kullanılır. Keçe sertleşip yağını kaybettiğinde deterjanlı su arka rulmana sızar, bilyalar paslanır, yuvarlanma yüzeyi bozulur. İmzası: yalnız yüksek devirde çıkan, devirle birlikte tonu yükselen sürekli uğultu; devir düşerken kaybolur. Kesin test için makine boşken tamburun ön ağzını saat 12 hizasından tutup kaldırın; toplam oynama 2 milimetreyi geçiyorsa yatak bitmiştir. İkinci belirti, kapak körüğünün altında ya da kazan arkasında pas rengi su izidir.
3. Amortisör ve Süspansiyon Yorgunluğu
Kazanı alttan taşıyan iki amortisör, sıkmadaki salınımı sürtünme balatasıyla sönümler. Sönümleme kuvveti modele göre yaklaşık 80-150 N aralığındadır ve balata aşındıkça hızla düşer. İmzası: sürekli değil, devir yükselirken belirli bir bantta gelen küt küt vuruş; makine sıkmaya girdiği anda gövde belirgin sallanır, bazen zeminde birkaç santim yürür. Test: kazanı elle aşağı bastırıp bırakın; tek hamlede durması gerekir. İki üç kez yaylanıyorsa amortisörler bitmiştir.
4. Kazan Askı Yayları ve Yay Lastikleri
Üstteki iki büyük çekme yayı esnekliğini kaybettiğinde ya da bir ucu yuvasından çıktığında kazan asimetrik asılır. İmzası: kapak camından bakıldığında tamburun kasa ağzında ortalanmamış olması ve sıkmada tek yönlü, ritmik bir çarpma. Yay uçlarındaki plastik burç ya da lastik takoz aşındığında da metal metale bindiği için sıkmanın hızlanma anında keskin bir cırlama duyulur.
5. Kayış ve Kasnak Hattı
Kayışlı modellerde tahrik, J profilli çok kanallı poli-V kayışla sağlanır; boyu ve kanal sayısı modele göre değişir. Kayış gevşediğinde ya da kasnak yüzeyinde sıyırdığında yanık lastik kokusuyla birlikte cızırtı gelir, makine hedef devri yakalayamaz, program sonunda çamaşır olması gerekenden ıslak kalır. Kasnak merkez cıvatası gevşemişse kasnak mile göre oynar ve sıkmanın ilk saniyelerinde tıkırtılı bir zangırtı çıkar. Ayrım basittir: kayış sorununda ses sürtünmeli, cıvata gevşemesinde vurmalıdır.
6. Karşı Ağırlık Bloğu Cıvatalarının Gevşemesi
Kazanın ön ve üst tarafına M8-M10 cıvatalarla bağlanan beton ya da döküm karşı ağırlıklar, sıkmadaki salınımı kütleyle dengeler. Yıllar içinde beton blokta cıvata yuvası ufalanır ya da cıvatalar gevşer; blok kazanla birlikte değil, kazana göre birkaç milimetre oynar. İmzası: sıkmanın belirli bir devrinde başlayıp devir düştüğünde kesilen, tok ve boğuk bir tak tak sesi. Rulman uğultusundan farkı, tamburu elle çevirdiğinizde hiçbir şey duyulmamasıdır. Blok betonu çatlamışsa parça değişir, yalnız cıvata sıkmak birkaç ay sonra aynı sesi geri getirir.
7. Tambur Kanadı ve Mil Bağlantısı
Tambur içindeki üç kaldırma kanadı plastik klipslerle sabittir. Klips kırıldığında kanat yerinden birkaç milimetre kalkar, sıkmada çamaşırla birlikte sıkışıp gıcırtılı bir sürtünme üretir; boş tamburda ses çoğu zaman duyulmaz, dolu sıkmada belirir. Kanadı elle çekip oynatarak kontrol edin. Daha nadir ama daha ağır olanı, tamburun mile oturduğu göbek bağlantısının gevşemesidir; bu durumda tamburu elle ileri geri zorladığınızda mile göre birkaç derece serbest hareket hissedilir ve sıkmada dönüşle senkron, ağır bir gümbürtü çıkar.
8. Nakliye Emniyet Cıvatalarının Sökülmemiş Olması
Yeni kurulan ya da taşınmış makinelerde en sık hata budur. Arka panelde kazanı gövdeye kilitleyen 3-4 uzun cıvata takılıyken sıkma yapılırsa kazan hiç salınamaz, gövdeye doğrudan darbe biner ve şiddetli gümbürtü çıkar. İmzası zamanlamadır: arıza taşınmadan hemen sonra, ilk sıkma denemesinde başlamıştır. Kısa sürede yay yuvaları ve gövde sacı kalıcı olarak zarar görür.
9. Motor Tarafı
Kollektörlü motorlarda kömürler dibe vurduğunda yalnız en yüksek devirde kıvılcımlı, cızırtılı bir ses gelir; arkadan bakıldığında kömür yuvasında kıvılcım görülebilir. Doğrudan tahrikli modellerde rotor cıvatasının gevşemesi ya da rotor ile stator arasındaki hava boşluğunun bozulması metalik bir vınlama üretir. Bu iki durum devir arttıkça şiddetlendiği için rulman sesine benzer; ayırt edici fark, tamburu elle çevirdiğinizde hiç ses gelmemesidir.
Adım Adım Kendi Yapabileceğiniz Kontroller
Sıralamayı atlamadan uygulayın; teşhisin büyük bölümü gövdeyi hiç açmadan netleşir. Her adımdan önce fişi prizden çekin.
- Boş devir testi: Makineyi tamamen boşaltın, yalnız sıkma programını 1000 devirde çalıştırın. Ses boşta da aynı şiddetteyse arıza mekaniktir. Boşta sessiz, dolu sıkmada vuruşluysa yük dağılımına bakılır.
- Elle çevirme testi: Kapağı açıp tamburu önce yavaşça bir tam tur, sonra hızlıca birkaç tur çevirin. Kum sürtünmesine benzer hışırtı, takılma ya da tur içinde değişen direnç hissediyorsanız yatak grubunu işaretleyin.
- Ön ağız boşluğu ölçümü: Tamburun ön ağzını saat 12 hizasından tutup yukarı kaldırın, sonra saat 6 hizasından aşağı bastırın. Toplam oynama 2 milimetrenin altında olmalıdır. Parmak ucuyla net hissedilen boşluk zaten fazladır.
- Yabancı cisim araması: Kapak körüğünün alt katlantısını iki elinizle açıp içini gözle tarayın; bozuk para, balen teli ve saç tokası en çok orada birikir. Ardından tamburu yavaşça çevirirken el fenerini tambur deliklerinden içeri tutun, dış kazanın alt yayında parlayan metal görülebilir.
- Kanat kontrolü: Üç kaldırma kanadını tek tek elle çekin ve yanlara zorlayın. Oynayan ya da klipsi kırık kanat sıkmada gıcırtı yapar.
- Terazi ve ayak kontrolü: Makinenin üstüne su terazisi koyun. Dört ayaktan biri boşta kalıyorsa gövde sıkmada dans eder. Ayakları çevirip zemine tam oturtun, kilit somunlarını gövdeye doğru sıkın. Yan ve arka duvarla en az 2 santim boşluk bırakın; arkadaki hortumun duvara teması bile davul etkisiyle ses üretir.
- Zemin kontrolü: Gevşek fayans, ince mutfak paspası ya da yükseltilmiş ahşap zemin titreşimi büyütür. Makineyi 20 santim kaydırıp aynı programı deneyin; ses belirgin değişiyorsa sorun cihazda değil zemindedir.
- Nakliye cıvatası: Arka panele bakın. Kör tapa yerine hâlâ takılı uzun cıvatalar görüyorsanız uygun anahtarla sökün ve delikleri tapayla kapatın.
Bu sekiz adım sonunda ses sürüyor ve elle çevirmede hışırtı varsa gövdenin açılması gerekir; oradan sonrası tecrübe ve özel takım isteyen bir iştir.
Ses - Zamanlama - Neden - Çözüm Tablosu
| Duyduğunuz Ses | Ne Zaman Çıkıyor | Muhtemel Neden | Çözüm |
|---|
| Devirle tonu yükselen sürekli uğultu | Yalnız 800 devir üzeri | Tambur rulmanı ve keçe aşınması | Kazan sökülüp rulman ve keçe takımı değişir; monoblok kazanlarda kazan komple yenilenir |
| Tur başına bir kez gelen düzenli tıkırtı | Yıkamada hafif, sıkmada belirgin | Dış kazana düşmüş bozuk para veya balen teli | Rezistans yuvası açılarak cisim çıkarılır, conta yenilenir |
| Küt küt vuruş, gövdenin zeminde yürümesi | Devir yükselirken belirli bir bantta | Amortisör balatası bitmiş | Amortisörler çift olarak değiştirilir, tek taraflı değişim yapılmaz |
| Tek yönlü ritmik çarpma, tambur ortada değil | Sıkma boyunca | Askı yayı kopmuş veya yuvasından çıkmış | Yay yuvasına oturtulur, boy farkı varsa iki yay birden değişir |
| Boğuk tak tak sesi, tambur elle sessiz | Belirli bir devrin üzerinde | Karşı ağırlık bloğu cıvataları gevşemiş veya beton ufalanmış | Cıvatalar tork değeriyle sıkılır, yuvası ufalanmış blok değişir |
| Islak lastik cızırtısı, yanık koku | Devir yükselmeye çalışırken | Kayış gevşemiş veya kasnakta sıyırıyor | Kayış değişir, kasnak yüzeyi ve motor rayı kontrol edilir |
| Metalik zangırtı, tambur sallantılı | Sıkmanın ilk saniyeleri | Kasnak merkez cıvatası gevşek | Cıvata tork değeriyle sıkılır, kama yuvası aşınmışsa kasnak değişir |
| Gıcırtılı sürtünme, boş tamburda yok | Yalnız dolu sıkmada | Tambur kanadı klipsi kırık, kanat oynuyor | Kanat sökülüp klips ya da kanat komple değiştirilir |
| Şiddetli gümbürtü, kazan hiç salınmıyor | İlk sıkma denemesinde | Nakliye cıvataları sökülmemiş | Cıvatalar sökülür, delikler kör tapayla kapatılır |
| Kıvılcımlı cızırtı, arka bölümden | Yalnız en yüksek devirde | Motor kömürleri dibe vurmuş | Kömür takımı değişir, kollektör yüzeyi ince zımparayla parlatılır |
Makine Yapısına Göre Farklar ve Ekran Davranışı
Sesin fiziği makineden makineye değişmez; değişen, hangi arızanın daha olası ve hangi onarımın mümkün olduğudur.
Monoblok Kazanlı Modeller
Bir kısım üretici dış kazanı iki yarım halinde değil, ısıyla kaynatılmış tek parça olarak üretir. Bu kazanlarda rulman ve keçe ayrı değiştirilemez; yatak bittiğinde kazan komple yenilenir. Dolayısıyla bu gruptaki bir makinede rulman uğultusu duyulduğunda maliyet baştan yüksek kabul edilmelidir. Kazanın çevresinde vida ya da klips bulunan modellerde ise yalnız rulman ve keçe değişimiyle sorun kapanır.
Doğrudan Tahrikli Modeller
Motorun kazanın arkasına doğrudan cıvatalandığı yapıda kayış ve kasnak kaynaklı ses hiç görülmez. Buna karşılık rotor cıvatasının gevşemesi ve rotor ile stator arasındaki hava boşluğunun bozulması yüksek devirde metalik bir vınlama üretir. Bu makinelerde yıkama sırasında duyulan kısa ritmik tıkırtı yapının doğal sesidir; dikkat edilmesi gereken, sıkmada ortaya çıkan sürekli ıslık ya da uğultudur.
Otomatik Dengeleme Yapan Modeller
Bazı modeller sıkmaya geçmeden önce tamburu düşük devirde ileri geri çevirerek yükü dağıtır. Bu makinelerde ses şikâyetiyle birlikte sıkma devrinin bir türlü yükselmediği de söyleniyorsa ilk şüpheli amortisör ve yay grubudur; kart dengesizliği algılayıp devri kilitlemektedir.
Ekranda Görülebilecek Davranışlar
Mekanik gürültüyü ölçen bir sensör yoktur, bu yüzden ses arızalarının çoğu doğrudan bir hata kodu üretmez. Ancak dengesizlik algılaması ya da motor devir geri beslemesi devreye girdiğinde bazı modellerde sıkma devri otomatik olarak 400'e düşürülür, sıkma tümüyle atlanır ya da dengesiz yük uyarısı gösterilir. Böyle bir uyarı, sesin nedeni değil, sesin arkasındaki mekanik boşluğun elektronik kart tarafından fark edildiğinin göstergesidir. Kodu silmek yalnız uyarıyı kapatır, boşluğu kapatmaz.
Kesinlikle Yapılmaması Gerekenler
Ses veren bir makinede yapılan yanlış müdahaleler, onarılabilir bir arızayı komple parça değişimine çevirir.
- Uğultu duyulan makineyi kullanmaya devam etmeyin. Her sıkma programı mil yatağını biraz daha ovalleştirir. Başta rulman ve keçe ile kapanacak iş, birkaç hafta sonra mil ve kazan değişimine döner.
- Kazan içine yağ, sprey veya silikon sıkmayın. Delikten sıkılan yağ sesi bir iki yıkama azaltır, ardından deterjanla emülsiyon yapıp keçenin dudağını büsbütün bozar.
- Titreşimi bastırmak için üzerine ağırlık koymayın. Su bidonu, mermer parçası ya da alet çantası askı yaylarını gerer ve üst gövde sacını eğer.
- Makineyi köpük kauçuk ya da kalın halı üzerine oturtmayın. Yumuşak zeminde ayaklar batar, denge her yıkamada yeniden bozulur; ses azalmaz, arıza yalnız gizlenir.
- Amortisörü tek taraf değiştirmeyin. Yeni ve eski amortisör farklı sönümlediği için kazan yamuk salınır, yeni parça kısa sürede biter.
- Fiş takılıyken gövdeyi açmayın. Motor ve kart bağlantılarında şebeke gerilimi vardır; kondansatörler fiş çekildikten sonra bile bir süre yük tutar.
- Kayışı tornavidayla zorla kasnağa geçirmeye çalışmayın. Kasnak dişini kırmak ve parmak sıkıştırmak bu işlemde en sık görülen kazadır.
- Metal cismi mıknatısla çekmeye kalkmayın. Cisim çoğunlukla tambur ile dış kazan arasındadır, mıknatıs oraya ulaşmaz; kuvvetli mıknatıs ayrıca kapak kilidi ve sensörlerin manyetik bileşenlerini etkileyebilir.
- Nakliye cıvatası deliklerini açık bırakmayın. Tapasız delikten giren su ve toz arka rulman bölgesine ulaşır.
Servis Gerektiren Durumlar ve Sahada Yapılan Müdahale
Aşağıdakilerden biri sizde varsa kendi başınıza ilerlemeyin.
- Tamburu elle çevirdiğinizde kum ya da çelik sürtünme sesi geliyorsa
- Tambur ön ağzında 2 milimetreyi aşan oynama varsa
- Körük altında ya da kazan arkasında pas rengi su izi görüyorsanız
- Sıkmada makine yerinden yürüyüp dolaba veya duvara çarpıyorsa
- Yanık lastik ya da yanık sargı kokusu alıyorsanız
- Ses giderek şiddetlenip yıkama devrinde de duyulmaya başladıysa
Rulman ve Keçe Değişimi
Bu arızanın en emek isteyen işlemidir. Üst kapak, ön panel, körük kelepçesi, kapak kilidi, karşı ağırlık blokları ve amortisör pimleri sökülerek kazan gövdeden çıkarılır. İki parça kazanlarda çevre vidaları açılır, tambur ayrılır, eski rulmanlar uygun zımba takımıyla yuvadan dışarı sürülür. Yeni rulmanlar dış bileziğinden çakılarak yuvaya oturtulur, keçe yağlanıp yönü doğru şekilde yerleştirilir. Mil yüzeyinde derin çizik ya da paslanma varsa keçe kısa sürede yeniden su geçirir; bu durumda tambur milinin de değişmesi gerekir. Ortalama iş süresi üç ile beş saat arasındadır.
Amortisör, Yay ve Karşı Ağırlık
Görece kısa işlemlerdir. Alt kapak açılır, pimler çıkarılır, amortisörler ikili takım olarak takılır. Aynı seansta askı yaylarının serbest boyu ölçülür; iki yay arasında birkaç milimetreden fazla fark varsa ikisi birden değişir. Karşı ağırlık cıvataları uygun torkla sıkılır, beton yuvası ufalanmış blok yenilenir.
Yabancı Cisim Çıkarma
Rezistans yuvası ya da kazanın alt ağzı sökülerek dış kazanın alt bölümüne ulaşılır. Cisim alındıktan sonra kazan iç yüzeyi el feneriyle taranır; balen teli çizik açtıysa keskin kenar zımparalanır, aksi halde çamaşırlar sürekli yırtılır. Rezistans yerine takılırken conta mutlaka yenilenir.
Motor Tarafı
Kömür değişiminde kollektör yüzeyi ince zımparayla parlatılır, kömür yuvası basınçlı havayla temizlenir. Doğrudan tahrikli makinelerde rotor sökülüp stator sargıları gözle ve ölçü aletiyle kontrol edilir; sargı dirençleri fazlar arasında birbirine yakın olmalıdır, belirgin fark varsa stator değişir.
Onarım kararında tek ölçüt parça fiyatı değildir. Yaşı ilerlemiş ve kazanı monoblok olan bir makinede yatak arızası çıktıysa, aynı makinede kısa sürede başka kalemlerin de sıraya girmesi olağandır. Makinenin yaşı, geçmiş arıza sayısı ve toplam maliyet birlikte değerlendirilmelidir.
Sıkma Sesinin Tekrarlamasını Önleme
Bu arızanın büyük kısmı yükleme ve kurulum alışkanlığıyla doğrudan bağlantılıdır.
Yükleme Disiplini
Tek başına yıkanan halı, bornoz veya yorgan ıslanınca tamburun bir yanına yapışır ve her turda kazanı iter. Bu, amortisör balatasını ve mil yatağını en hızlı tüketen kullanım biçimidir. Ağır tekstilleri iki üç havluyla birlikte yıkayın. Kapasitenin çok altına inmek de üstüne çıkmak kadar zararlıdır; yarım yükte tambur dengelenemez ve sıkma boyunca yük tek noktada kalır.
Cep, Balen ve Fermuar Kontrolü
Yıkamadan önce cepleri boşaltmak, bozuk para kaynaklı arızaların tamamını önler. Balenli iç giyimi file torbada yıkayın; teli fırlamış parçayı hiç makineye atmayın. Fermuarları kapatın, kopçaları tutturun, metal düğmeli pantolonları ters çevirin.
Kurulum ve Zemin
Makine sert, düz ve oturmayan bir zemine basmalıdır. Dört ayak da yere temas etmeli, kilit somunları gövdeye doğru sıkılmalıdır. Yılda bir kez su terazisiyle kontrol edin; zeminde oturma ya da ayak gevşemesi zamanla dengeyi bozar ve önce hafif titreşim, sonra vuruş olarak geri döner.
Tambur Dengesini Koruyan Bakım
Ayda bir kez boş makinede en yüksek sıcaklıkta tambur temizleme programı çalıştırın. Kireç ve deterjan kalıntısı tambur cidarında zamanla eşit olmayan bir tabaka oluşturur, bu da yüksek devirde dengesizlik yaratır. Deterjanı ölçüsünde kullanın; fazlası körükte birikip metal cisimleri orada hapseder ve ilk sıkmada kazana taşır.
Erken Uyarıları Ciddiye Alın
Yatak arızası bir anda gelmez. Önce yalnız en yüksek devirde birkaç saniye süren hafif uğultu duyulur, sonra her sıkmada duyulur hale gelir, en sonunda yıkama devrine yayılır. İlk aşamada müdahale edilirse iş rulman ve keçe ile kapanır. Üçüncü aşamaya bırakılırsa mil, kazan ve çoğu zaman tambur da listeye eklenir. Sesin karakterini, hangi devirde ve makinenin dolu mu boş mu olduğunda çıktığını not edin; teşhis için en değerli bilgi budur.
